تبلیغات
حریم - كتاب شناسی 4

حریم

دوشنبه 2 اسفند 1389

كتاب شناسی 4

نویسنده: حریم   طبقه بندی: تاریخی، 

5- شیوه نسب شناسی

مسلمین به پیروی از سنت عصر جاهلی، برای نسب شناسی اهمیت بسیاری قائل بودند. كثرت آثار نسب شناسی در عصر اسلامی حاكی از اهمیت و رواج آن در این عصر دارد. نام برخی از نسب شناسان را جاحظ در الحیوان(*) آورده است كه قبل و پس از اسلام می زیسته اند.

* اهداف نسب شناسی: حفظ مآثر(اثرهای) خانوادگی ونسبی و اشرافیت قبیله ای، برای بکار بردن در منازعات سیاسی و مفاخرات و شاید رقابتهای فرهنگی با دیگر اقوام مسلمان را می توان از انگیزه های نسب شناسی در این عصر دانست.

 

* نسب شناسی ابتدا از قبیله شروع و در پس بررسی نسب دیگر قبائل، نسب شناسی از حوزه قبیله خارج شد و كم كم جنبه تاریخ نگری گرفت.

 

* مهم ترین کتب نسب شناسی و مؤلفین آن:

از نخستین كسانی كه آثاری به آنها نسبت داده شده است، می توان به عبید بن شریّة اشاره كرد كه ابو حاتِم سَجِستانی و مسعودی به وی و كتابش اشاره كرده اند.(*).

جمهرة النّسب از هشام بن محمّد بن سائب كلبی(م204). که این کتاب را می توان از آثار معتبر و مفصلی كه در این زمینه نوشته شده و تاكنون باقی مانده است نام برد.

الجمهرة فی نسب قریش از مصعب زبیری (م236)؛

نسب قریش از زبیر بن بکّار (م235)؛

جمهرة انساب العرب از ابن حزم اندلسی (384-456)؛

انساب الاشراف بلاذری (م279) نیز از آثار منحصر به فردی است كه استوار ترین پیوند میان یك اثر نسب شناسی با تاریخ را نشان می دهد.    

6- طبقات

طبقات نویسی سابقه آن به اوائل قرن سوم باز می گردد.

« «طبقه» منطبق بر دوره زمانی معینی نبود، بلکه از هر گروه و دسته ای که ویژگیهای مشترکی آنها را به هم پیوند می داد به عنوان طبقه یاد می شد؛ مانند «طبقه صحابه»، «طبقه تابعین»، «طبقه اطبای مصر» و «طبقه نحویان بصره» که در کتاب هایی هم چون: «مشاهیر علماء الامصار» و «کتاب الثقات» ابن حبّان بُستی (م 345 ه) خود به طبقاتی کوچکتر تقسیم می شود. اما در قرون متأخرتر دوره زمانی معین برای «طبقه» تعیین کردند و بعضی آنرا ده سال، برخی بیست و حتی بیشتر گرفتند»؛ (*). 

 

* کتب طبقات معمولا مشتمل بر سه عنصر: موضوع، مکان و زمان است که اهل هر طبقه را به هم پیوند می دهد؛ اما عنصر غالب موضوع آن است.

 

طبقات بر اساس موضوع و زمان

مانند: «طبقات المعتزله ابن مرتضی» شامل دوازده طبقه بوده و ترتیب آن هم موضوعی و هم زمان.

طبقات بر اساس موضوع، مکان و زمان

1) مانند: «طبقات الشعراء ابن سلّام» که موضوع، مکان و زمان در تدوین کتاب منظور شده است.

موضوع: شعر و شاعران؛ مکان: شاعران مکه، مدینه، طائف، نجران و چند موضع دیگر؛ زمان: از آن جهت که به شعرای جاهلی در ده طبقه و شعرای دوره اسلامی نیز در ده طبقه و بر حسب توالی زمانی پرداخته است.

2) «الطّبقات الکبری محمّد بن سعد [م230] معروف به طبقات ابن سعد» که از قدیمی ترین و کهن ترین کتب در این زمینه است، جز بخش مفصلی که در آغاز کتاب به سیره، مغازی و امور خاصه پیامبر پرداخته است، یکی از مجلدات آن به طبقات انصاریان و طبقات مهاجرانی که در جنگ بدر بوده اند اختصاص داده است. موضوع مشترک در میان این طبقات «شرکت در جنگ بدر» است.

در این گونه طبقات نوعی تسلسل تاریخی نیز رعایت شده است؛ مثلا مهاجران را از پیامبر اکرم آغاز و به عمرو بن ابی عمرو ختم می کند. و یا طبقه انصار مشتمل است بر احوال سعد بن معاذ تا عبد الله بن خیثمة. بقیه مجلدات نیز مشتمل است بر طبقات تابعین و اتباع تابعین.

در این کتاب روات، محدثان و رجال بر حسب تقسیم بندی مکانی؛ یعنی شهرها تدوین شده است و ابن سعد را شاید بتوان نخستین کسی دانست که در طبقات عنصر مکانی را دخالت داده است.

نکته: تقسیم بندی مکانی می تواند ناشی از اندیشه قدیمی مفاخرت ها و عصبیت های قومی باشد؛ (*). 

3) «طبقات المحدثین باصبهان»، تألیف أبو عبد الله بن محمّد بن جعفر بن حیان المعروف بابی الشیخ الأنصاری [م 369]؛

4) «طبقات الفقهاء»، تألیف عمر بن سَمَرة الجَعدی؛ (که پس از اخبار مهم تاریخی و جغرافیایی به راویان و فقهای یمن در هفت طبقه پرداخته است پرداخته است)؛

5) «طبقات الاطباء و الحکماء ابن جُلجُل» (نوشته شده در 377 ه)؛

6) «طبقات الشّافعیة»؛

7) «طبقات الحنفیة»؛

8) «طبقات الحنابلة» .

«طبقات الشافعیة» تاج الدّین سبکی غیر از این که رجال شافعی را بر اساس سرزمین هایشان طبقه بندی کرده است (مثلا عراقیان، خراسانیان و حجازیان)، در داخل هر طبقه رجال را بر حسب سال وفات در پایان هر قرن آورده است. پس موضوع: رجال شافعی؛ مکان: سرزمینهای محل تولد، زیست و وفات؛ زمان: ترتیب هر یک بر اساس تاریخ وفات.

9) «تاریخ الاسلام ذهبی» یکی از بهترین نمونه های تاریخنگاری بر حسب طبقات است.

* این کتاب اساسا مبتنی بر طبقات است و هر طبقه یک دوره ده ساله را در بر گرفته است.

* مجلدات اولیه این کتاب درباره سیره و مغازی پیامبر  و خلفاء چهار گانه و بقیه بر حسب طبقات تقسیم شده است.

* وی در آغاز هر سال به ذکر وقایع مهم تاریخی و وفیات آن سال پرداخته است.

* در پایان هر طبقه نیز به تراجم احوال اهل همان طبقه به ترتیب الفبایی پرداخته است.

*  مهم ترین کتب این گونه تاریخ نگاری:

الطّبقات الکبری، محمّد بن سعد [م230]،

کتاب الطّبقات، خلیفة بن خیاط العصفری [م240]،

طبقات الشّافعیة الکبری، تاج الدّین ابو نصر عبد الوهاب سُبکی [م771]،

طبقات اعلام الشیعة، محمّد بن محسن بن علی، مشهور به آقا بزرگ تهرانی [م1389]

 

7- تدوین فرهنگ نامه ای و معجمی

در این شیوه اخبار تاریخی در خلال شرح احوال رجال و بزرگان سیاسی، دینی و علمی بر حسب حروف معجم مرتب شده است.

* این کتب بر اساس حروف الفباء تنظیم شده است .

* با توجه به ترتیب الفبائی این کتب، دیگر توالی زمانی جایگاهی در این کتب نخواهد داشت.

* این کتب علاوه بر بررسی رجال علمی و ادبی، به بررسی تاریخی برخی شهرها نیز پرداخته اند.

* مهم ترین کتب در این گونه تدوین که با عنوان تاریخ شهرها نگاشته شده است می توان به:

 تاریخ سمرقند نسفی [م405]،

تاریخ جرجَان سهمی [م427]،

تاریخ بغداد خطیب بغدادی [م463]،

تاریخ مدینة دمشق ابن عساکر [499-571] و

 بغیة الطلب فی تاریخ حلب  ابن عدیم [586-660] اشاره کرد.

* برخی از این کتب نیز بر اساس مشاهیر متوفّی و به روش الفبائی مرتب شده است که از آن جمله می توان به: وفیات الاعیان و انباء ابناء الزّمان ابن خَلّکان [608-681] و الوافی بالوفیات صَفَدی [م764] اشاره کرد.

 

8- فرق و مذاهب

* محتوای این کتب: این کتب به مباحثی پیرامون آراء و عقائد اصحاب فرق و مذاهب اسلامی پرداخته و پس از آن به فرقه های منشعب از این فرق و مذاهب اشاره می کند.

*مهم ترین آثار:

اصول النحل از عبد الله بن محمّد الناشئ الاکبر(م293)؛

فرق الشیعة نوبختی (م حدود300)؛

مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلّین از ابو الحسن علی بن اسماعیل اشعری (م324)؛

الملل و النحل از ابو الفتح محمّد بن عبد الکریم شهرستانی (م548).

 

* منابع این نوشتار نزد نگارنده موجود است

 

نظرات() 
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
نظرات پس از تایید نشان داده خواهند شد.

آمار وبلاگ

  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :